La carte de France de Cassini. Une encyclopédie du territoire

Meesterwerk van de 18e-eeuwse cartografie, is de kaart van Frankrijk van Cassini de eerste kaart van Frankrijk die geometrisch werd opgemeten op de schaal van een heel land. Als emblematisch historisch document, samengesteld uit 181 bladen, is het tevens een monumentaal kunstobject van elf meter breed en twaalf meter hoog. Mede steunend op een belangrijke overdracht van de IGN aan de Archives nationales brengt de tentoonstelling de geschiedenis van de kaart onder een nieuw licht.

In 2021 en 2025 heeft het Institut national de l’information géographique et forestière (IGN) het archief met betrekking tot de kaart van Frankrijk van de Académie, beter bekend als de kaart van Frankrijk van Cassini, overgedragen aan de Archives nationales. Dit opmerkelijke archief bestaat uit berekeningen, geschriften, minuten, maar ook uit koperplaten en originele afdrukken die de vervaardiging en het bestaan van deze kaart tussen 1750 en de jaren 1950 documenteren. Een archief waarvan het uitzonderlijke karakter vandaag onbekende aspecten onthult van een werk met universele reikwijdte; een werk ontworpen door vier generaties astronomen en cartografen: de Cassini’s.

De kunst van de wetenschap

Eerste kaart die “geometrisch” op de schaal van een heel land werd opgemeten, het koninkrijk Frankrijk, destijds het machtigste en dichtstbevolkte land van Europa; de totstandkoming ervan is op meer dan één punt bewonderenswaardig. Ze is in de eerste plaats het resultaat van een voortdurende staatswil die, met Lodewijk XIV en Colbert, Lodewijk XV en vervolgens Bonaparte, het project besloot en in stand hield; ook al financierde een particuliere vennootschap haar van 1756 tot 1793 gedeeltelijk. Ze vergde het gebruik van innovatieve wetenschappelijke technieken, voor de methode en de instrumenten, waardoor ze verbonden is met de oprichting van de Académie des sciences in 1666 en van de Observatoire de Paris in 1667. Ze is het product van de volharding van geleerden die eraan werkten tot 1815, naast de dynastie van de vier Cassini’s van 1669 tot 1793. Ze is het resultaat van veldwerk, gevolgd door weergave door middel van graveerkunst, tegelijk nauwgezet, genormeerd, soms moeilijk en van zeer lange adem, van de opmetingen van abbé Picard in 1668 tot de laatste gecontroleerde opmetingen in 1790. Ten slotte is ze uitzonderlijk door haar uiteindelijke omvang, uiteraard in de ruimte, want de 181 bladen samen zijn meer dan twaalf meter hoog en elf meter breed; maar ook in de tijd, want van de eerste werkzaamheden in 1668 tot het laatste gebruik van de koperplaten in de 20e eeuw verstreken bijna drie eeuwen!